چهارشنبه سوری

اگر سری به شهرهای ایران بزنید با آداب و رسوم مختلفی رو به رو خواهید شد. در میان آداب و رسوم متفاوتی که در ایران دیده می شود، چهارشنبه سوری محبوب ترین شان است. شاید یکی از خاطرات اصلی ما از دوران کودکی به آداب و رسومی بر گردد که در روزهای پایانی سال به آن می پرداختیم. آن روزها که در کنار بزرگ ترهای خود از روی آتش می پریدیم و به سراغ آجیل های شب عید می رفتیم در حال بر پایی مراسم چهارشنبه سوری بودیم. 
در این مقاله قصد داریم به بررسی این رسم دیرینه بپردازیم و اطلاعات بیشتری درباره آن کسب کنیم. پس همراهمان تا انتها بمانید.

جشن چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری را یکی از جشن های باستانی ایرانی ها می دانند. قدمت این جشن دیرینه به 1700 سال قبل از میلاد حضرت مسیح باز می گردد و در غروب آخرین سه شنبه اسفند ماه برگزار می شود. 
یکی از اصلی ترین ویژگی هایی که این جشن را متمایز می کند آداب و رسوم مختلفی است که در شهرهای ایران به اشکال مختلف بر گزار می شود. یکی از مهم ترین مشخصه جشن های چهارشنبه سوری پریدن از روی آتش است. 
شاید برایتان جالب باشد که بدانید این جشن یکی از جشن های مهم ایرانی ها در زمان زرتشتیان محسوب می شد و جزء جشن های گروهی در فضای باز به حساب می آمد.

 

چهارشنبه سوری

 

چهارشنبه سوری چه روزی است؟

همانطور که قبلاً نیز بیان کردیم چهارشنبه سوری یکی از محبوب ترین جشن های ما ایرانی هاست. آخرین سه شنبه اسفند ماه همان روزی است که مردم ایران به برپایی این مراسم قدیمی می پردازند و در آن به دنبال شادی و دوری از غم های روزمره زندگی هستند. برخی از شهرها این مراسم را روز چهارشنبه هم برگزار می کنند.

تاریخچه چهارشنبه سوری

هر کشوری آداب و رسوم خاص خود را دارد. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. اگر کتاب های تاریخی را مطالعه کنید با آداب و رسوم مختلفی رو به رو خواهید شد که از دیرباز در ایران جاری بوده است.
یکی از همین آداب و رسوم، برپایی جشنی زیبا و هیجان انگیز به نام چهارشنبه سوری است. قبل از اینکه بخواهیم به سراغ تاریخچه این جشن باستانی برویم باید کمی با واژه اش آشنا باشیم. 
بهتر است بدانید که برخی از محققان بر این باورند که واژه سور در این ترکیب به معنای جشن است و معنای آن به معنی جشن گرفتن در شب چهارشنبه آخر سال است. 
محققان دیگری هستند که معتقدند واژه سور در ترکیب چهارشنبه سوری به معنای سرخی است که نشان دهنده سرخی آتش است و چهره شاداب و سلامت افراد را به تصویر می کشد. شواهد مختلفی وجود دارد که نشان می دهد دیدگاه گروه دوم به واقعیت نزدیک تر است و در واقع واژه سور از سرخی آتش گرفته شده است.
 اینکه چهارشنبه سوری از کجا آمده یکی از مواردی است که بحث های زیادی درباره آن وجود دارد. برخی از محققان همچون ابراهیم پورداوود بر این باورند که این جشن ریشه در دوران زرتشتیان دارد.
زرتشتیان در روزگاران دور شش روز قبل از فرا رسیدن عید نوروز، جشنی به نام جشن نزول فروهرها را برگزار می کردند و در آن آیین های مختلفی را به جای می آوردند. 
اگرچه این تاریخچه یکی از قوی ترین احتمالات موجود است، اما ماجرا به همین جا ختم نمی شود. برخی از محققان و تاریخ شناسان معتقدند چهارشنبه سوری شکل تغییر یافته ای از جشن سده است. اگرچه این دیدگاه زیاد محتمل نیست، اما طرفداران خاص خود را دارد.
در میان باورهای مختلفی که درباره ریشه چهارشنبه سوری وجود دارد یک باور غیرآیینی نیز قابل بررسی است. برخی از افراد معتقدند آتش افروزی می تواند کاربردهای بهداشتی مختلفی داشته باشد و باعث عفونت زدایی و پاکیزه کردن محیط اطراف شود.
به نظر می رسد در روزگاران گذشته مردمان شهرهای مختلف قبل از فرا رسیدن عید نوروز آتش به پا می کردند تا نظافت محله ها و کوچه های خود را بهبود ببخشند و محیط اطراف شان را از شر آلودگی ها رها سازند.

 

جشن چهار شنبه سوری

 

آداب و رسوم چهارشنبه سوری

همه چیز با روشن کردن آتش در کوچه و خیابان های شهر آغاز می شود. زمانی که آخرین سه شنبه اسفند ماه فرا می رسد و بوی عید مشام مان را نوازش می کند، همه دست به کار می شوند و خودشان را برای یک جشن به یاد ماندنی آماده می کنند. 
این جشن تاریخی آداب و رسوم مختلفی دارد. آیین های متفاوتی در شهرهای مختلف ایران به چشم می خورد که این شب را به یکی از شب های به یادماندنی سال تبدیل می کند. آتش افروزی اصلی ترین آیینی است که در این شب باید به درستی به جای آورده شود. چند روز قبل از اینکه چهارشنبه آخر سال فرا برسد، مردم روستاها و شهرهای مختلف به سراغ جمع آوری هیزم، خارشتر و بوته می روند و خودشان را برای برپایی یک مراسم دیرینه آماده می سازند. 
شب چهارشنبه که از راه می رسد، همه دور هم در یک فضای باز جمع می شوند و هیزم ها را در دسته های سه، پنج یا هفت عددی کنار هم می چینند. غروب آفتاب که نزدیک می شود، هیزم ها آتش زده می شوند. حالا مرد و زن، پیر و جوان با خواندن شعر سرخی تو از من، زردی من از تو، از روی آتش می پرند و برای خود و سایر افراد آرزوی سلامتی و شادابی می کنند. 
افراد بر این باورند که پریدن از روی آتش آن ها را از بیماری های مختلف در امان نگه می دارد. اگر سری به شهرهای مختلف همچون ارومیه و نائین بزنید متوجه می شوید که آتش بر روی پشت بام ها شعله ور  شده و بعد از پایان مراسم یک کوزه آب بر روی آن ریخته می شود. خاکستری که از این مراسم بر جای می ماند باید به خیابان ریخته شود.
بهتر است بدانید که هیچ کس حق دمیدن بر روی آتش را ندارد. همه منتظر می مانند تا آتش خود به خود خاموش شود یا به کمک آب شعله های آب از کار بیفتد. اگر این مراسم را در حیاط خانه تان برگزار کردید باید خاکستری که از این آتش افروزی بر جای مانده است را به کمک یکی از اعضای خانواده همچون دختری نابالغ جمع آوری کنید. خاکستر جمع شده به چهارراهی که سایر خاکسترها در آن انباشته شده برده می شود و همان جا رها می گردد.

آیین های دیگری که در چهارشنبه سوری رواج دارد

در کنار آیین اصلی آتش افروزی که در بخش قبلی به آن اشاره کردیم آیین های دیگری هم وجود دارد. از جمله این آیین ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

 

مراسم کوزه شکنی

 

کوزه شکنی

یکی از آیین های مهمی که در چهارشنبه سوری برپا می شود کوزه شکنی است. در بیشتر شهرهای ایران بعد از بر افروختن آتش و پریدن از روی آن، کوزه هایی که در خانه هست را می شکنند. 
این افراد معتقدند شکستن کوزه باعث انتقال بدیمنی خانه به کوزه ها می شود و شکستن شان بدیمنی را برای یکسال از خانه دور می کند.
در شهرهای مختلف ایران، این آیین به شیوه های متفاوتی اجرا می شود. به عنوان مثال اگر سری به تهران بزنید متوجه می شوید که افراد قبل از شکستن کوزه چند عدد سکه داخل آن می ریزند و آن را از پشت بام به پایین می اندازند. 
در نواحی شرقی ایران همچون خراسان، قبل از اینکه افراد مشغول شکستن کوزه ها شوند مقداری زغال، نمک و سکه در آن قرار می دهند و همه اعضای خانواده آن را دور سرشان می چرخانند. 
آن ها بر این باورند که این حرکت بدیمنی و مشکلات را از اعضای خانواده دور می کند و سال پر برکتی را برایشان به ارمغان می آورد.
در شهرهایی همچون اراک و آشتیان قبل از اینکه کوزه را بشکنند مقداری جو داخل آن می گذارند. اگرچه برخی ها معتقدند شکستن کوزه باعث از بین رفتن بدیمنی می شود، اما باور دیگری هم برای آیین قدیمی وجود دارد. این سنت پایه بهداشتی هم می تواند داشته باشد. بیشتر افراد معتقدند نگه داشتن ظروف سفالین همچون کوزه مشکلات بهداشتی دارد و باید بعد از یکسال آن را شکست و دور ریخت.

قاشق زنی

یکی از آیین های جذابی که در چهارشنبه سوری برگزار می شود قاشق زنی است. در این رسم دیرینه دختران و پسران جوان هر خانه، چادر یا روسری بر روی سر خود می کشند تا کسی آن ها را نشناسد. 
سپس به سراغ دوستان و همسایه های خود می روند و در حالیکه بر ظرف خود قاشق می زنند از اهالی خانه درخواست هدیه می کنند. اهل خانه نیز بر اساس وسع خود ظرف افراد را با آجیل، شکلات، شیرینی یا نقل پر می کنند. 
ریشه این آیین دوست داشتنی در این باور نهفته است که روح در گذشتگان در روزهای آخر سال به میان افراد باز می گردد و از آن ها طلب یادبود می نماید. اهل خانه نیز برای یادبود چیزی به آن ها می دهند.

 

مراسم قاشق زنی

 

آجیل مشکل گشا

در روزهای قدیم افراد بعد از بر پا کردن آتش و پریدن از روی آن به خانه بر می گشتند و آجیل هایی که از زمستان باقی مانده بود را روی آتش بو می دادند و می خوردند. آن ها بر این باور بودند که هر کس از این آجیل ها بخورد نسبت به سایر افراد مهربان می شود و کینه اش نسبت به دیگران از بین می رود.

فال گوشی و گره گشایی

یکی از آیین هایی که در چهارشنبه سوری برگزار می شود فال گوشی و گره گشایی است. در این آیین دیرینه دختران جوان پشت دیواری می ایستند و به حرف های افرادی که از آن جا عبور می کنند گوش فرا می دهند. آن ها با تفسیر این حرف ها می توانند پاسخ نیت خود را بگیرند.

شال اندازی

شاید یکی از جذاب ترین و منحصر به فردترین آیین هایی که در چهارشنبه سوری برگزار می شود، همین شال اندازی باشد. اگرچه این آیین از روزگاران دور برایمان به یادگار مانده اما هنوز هم در میان اقوام مختلف جایگاه ویژه ای دارد. 
در این سنت قدیمی، جوانان چندین دستمال حریر و رنگی را به هم گره می زنند و از آن یک طناب بزرگ می سازند. سپس از طریق دودکش ها طناب ساخته شده را وارد خانه ها می کنند. یک سرفه کوچک کافی است تا صاحبخانه از وجود شال انداز باخبر شود و هدیه اش را به سر این شال گره بزند.

فلسفه چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری جزء جشن های باستانی ایرانی هاست که هر سال به طور مفصل در شهرهای مختلف اجرا می شود. شاید اصلی ترین دلیل استقبال مردم از این جشن، پیشینه محکمی باشد که این آیین دیرینه دارد. 
آتش بر افروختن، شکستن کوزه و سایر آیین ها کنار هم قرار می گیرند تا برای افراد سلامتی و شادابی به ارمغان بیاورند و آن ها را برای برگزاری جشن نوروز و آغاز سالی نو آماده کنند.

چهارشنبه سوری در شاهنامه

اگر به کتاب های تاریخی که از قبل از اسلام برایمان به یادگار مانده است سری بزنید، ردپایی از چهارشنبه سوری را در آن ها نخواهید یافت. در اوستا، کتبیه های به جای مانده از دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی هیچ اشاره ای به این جشن باستانی نشده است. 
در آثار محققان برجسته ای همچون ابوریحان بیرونی نیز اثری از این آیین به چشم نمی خورد. شاید برایتان جالب باشد که بدانید قدیمی ترین کتابی که به فرآیند آتش افروزی در روزهای آخر اسفند اشاره کرده، کتاب تاریخ بخارا بوده است. شاهنامه دومین کتابی است که در آن حرف از چهارشنبه سوری به میان آمده است.

چهارشنبه سوری در مناطق مختلف ایران

همانطور که قبل تر هم ذکر کردیم جشن چهارشنبه سوری در شهرهای مختلف ایران به شیوه های متفاوتی برگزار می شود. هر شهر از ایران را که کاوش کنید با آیین ها و آداب مختلفی روبرو خواهید شد. در ادامه سعی می کنیم به طور مختصر به بررسی این آیین های محلی بپردازیم و ببینیم چهارشنبه سوری در شهرهای مختلف ایران چه رنگ و بویی دارد.

  • تبریز

تبریز یکی از شهرهای قدیمی ایران به حساب می آید. وجود آثار تاریخی همچون مسجد کبود گواهی بر این قدمت است. اگر  چهارشنبه سوری را برای سفر به تبریز اختصاص دهید با آیین های مختلفی در آن روبرو خواهید شد. آتش بازی و گره گشایی از جمله مراسمی است که در تبریز به جد برگزار می شود.
در گذشته به جای آتش افروزی و پریدن از روی آن، صبح روز چهارشنبه جوانان به پریدن از روی آب مشغول می شدند و با خودشان آواز آتیل ماتیل چرشنبه بختیم آچیل چرشنبه را سر می دادند. این رسم هنوز هم در تبریز رواج دارد و با پریدن از روی آتش اجرا می شود. مصرف آجیل و میوه خشک یکی از رسم های زیبایی است که تبریزی ها به آن پایبندند و تلاش می کنند در کنار خانواده خود خوردن آجیل را فراموش نکنند.
از دوران ساسانیان آب پاشیدن از روی پشت بام بر سر عابران یکی از رسم های تبریزی ها بوده است. این رسم هنوز هم در برخی از خانواده ها رواج دارد. 

 

چهارشنبه سوری در شیراز

 

  • شیراز

شیراز خوش آب و رنگ نیز در چهارشنبه سوری ایین های خاص خود را دنبال می کند. آتش افروزی در کوچه و خیابان ها، فالگوشی، اسپند دود کردن و نمک دور سر چرخاندن از جمله آیین هایی است که مردمان شیراز در این روز جذاب و هیجان انگیز انجام می دهند. در گذشته صحن بقعه شاهچراغ اصلی ترین مکان برای برپایی آیین های چهارشنبه سوری بوده است. زنان در ایام دور برای اینکه بلاها را از خود و خانواده شان دور کنند یا بخت شان را باز نمایند در حمامی که آب آن از رودخانه سعدیه تامین می شد دوش می گرفتند.

  •  شهرهای کردنشین ایران

هیچ چیز بهتر از این نیست که چهارشنبه سوری را در میان مردمان مهمان نواز و مهربان کُرد بگذرانید. در شهرهای کردنشین ایران آیین های مختلفی برای چهارشنبه سوری وجود دارد که از جمله آن ها می توان به آتش افروزی اشاره کرد. در این شهرها افراد آتشی شعله ور به پا می کنند، دور آن جمع می شوند و به خواندن آواز و رقصیدن مشغول می شوند.

  • شهرضا

به هر جای ایران که سفر کنید نشانه ای از سنت های چهارشنبه سوری را خواهید دید. شهرضا نیز از این قاعده مستثنی نیست. آتش بازی و گره گشایی از جمله آیین های هیجان انگیزی است که در این شهر بر پا می شود.

  • اهواز

بر پایی آتش و قاشق زنی از جمله آیین هایی است که ساکنین اهواز به آن می پردازند. آن ها مسیرهای مختلفی را برای برگزاری مراسم چهارشنبه سوری در نظر می گیرند و تلاش می کنند در کنار هم ساعات خوب و خوشی را سپری کنند.

  • لرستان

در لرستان مراسم چهارشنبه سوری با آتش افروزی و پریدن از روی آن آغاز می شود. کافی است سری به این شهر بزنید تا افرادی که دور هم جمع شده اند و یکی یکی از روی آتش می پرند را ببینید.

 

چهار شنبه سوری در لرستان

 

  • خراسان

نوبتی هم که باشد نوبت به شهرهای شرقی ایران همچون خراسان می رسد. مردمان این ناحیه از روزگاران گذشته برای برپایی چهارشنبه سوری هیزم جمع می کنند و آن را در کنار اسپند آتش می زنند. ریختن نمک به اسپندی که شعله ور شده است جرقه های ریزی بر روی آن ایجاد می کند و حالت ترقه را به خود می گیرد.
در خراسان رضوی و شهرهایی همچون سبزوار رسم و رسوم دیگری نیز در این ایان جریان پیدا می کند. از جمله این آیین ها می توان به انداختن گوی در آتش اشاره کرد. افراد کنار هم جمع می شوند و با هیزم های مختلف یک گوی بزرگ درست می کنند. سپس آن را آتش می زنند و از بالای یک بلندی به سمت پایین پرتاب می کنند.
رسم دیگری که در این دیار رواج دارد مراسم علفه است. بهتر است بدانید که علفه یکی از مواد ارزشمندی بوده که پادشاهان برای پذیرایی از سفیران و همراهان آن ها مورد استفاده قرار می دادند. 
مردم خراسان بر این باورند که در روزهای آخر سال، روح مردگان آزاد می شود و به سمت خانواده های خود بر می گردد. برای همین به دنبال یک ماده ارزشمند برای خوش آمدگویی می روند و معمولا از حلوا یا نان های محلی استفاده می کنند.
در برخی از روستاهای خراسان نان های محلی خوشمزه ای پخته می شود و در میان افراد پخش می گردد. افرادی که از این نان می خورند در کنار لذت بردن از طعم بی نظیر آن، فاتحه ای هم نثار روح درگذشتگان می کنند. 
از جمله رسوم دیگری که در قسمت های غربی خراسان رضوی جریان دارد شکستن کوزه است. در گذشته افراد ظرف های کهنه و قدیمی خود را به پشت بام می بردند و شروع به شکستن آن ها می کردند. 
آن ها بر این باور بودند که ریختن نمک و زغال درون کوسه و سپس شکستن آن می تواند بدبختی و مشکلات را از اهالی خانه دور کند و سال پربرکتی را برایشان رقم بزند.

 

توپ مروارید

 

  • تهران

 یکی از شهرهای بزرگی که مراسم چهارشنبه سوری در آن همیشه رواج داشته، تهران است. در این روز آیین های مختلفی اجرا می شود که از جمله آن ها می توان به حاجت خواهی از توپ مروارید اشاره کرد. توپ مروارید توپ بزرگ نظامی است که در میدان ارگ تهران قدیم و رو  به روی نقاره خانه قدیم قرار دارد.
این توپ در میان افراد از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. در دوران قاجار حرف و حدیث های زیادی درباره این توپ شکل گرفت و خرافه های متعددی درباره اش تشکیل شد. به طوریکه افراد برای گرفتن حاجات خود دست به دامن توپ مروارید می شدند و تلاش می کردند مشکلات شان را به دست این توپ باز کنند. 
در شب چهارشنبه سوری زنان و دختران زیادی دور هم جمع می شدند و با دادن پول، شیرینی و کله قند به نگهبانان آن ها را راضی به اجرای مراسم می کردند. این خرافات تا جایی ادامه داشت که دختران و زنان به نیت بخت گشایی یا گرفتن حاجات به سراغ توپ مروارید می رفتند و به آن دخیل می بستند.
 البته این تنها رسمی نیست که در چهارشنبه سوری تهران اجرا می شود. آیین های دیگری هم در این شهر جریان دارد که از جمله آن ها می توان به شال اندازی، کوزه شکنی، قاشق زنی، بخت گشایی، فالگوش ایستادن، پختن آش و استفاده از آجیل مشکل گشا اشاره کرد.

گزارش مشکل
درج نظر

تورهای داخلی

تور کیش 20 و 21 و 22 اردیبهشت
4 شب
تابان تابان
زاگرس زاگرس
آرشین پرواز
22 اردیبهشت - 26 فروردین

تور کیش 24 اردیبهشت
5 شب
ایران ... ایران ایر تور
زاگرس زاگرس
سیف گشت
24 اردیبهشت - 29 اردیبهشت

تور مشهد 24 اردیبهشت
2 شب
قطار ... قطار 6 تخته پارسی
قطار ... قطار 6 تخته پارسی
الیما گشت
24 اردیبهشت - 27 اردیبهشت

تور چابهار 26 اردیبهشت
3 شب
ایران ... ایران ایر
ایران ... ایران ایر تور
دانیار سفر پارسیان
26 اردیبهشت - 29 اردیبهشت

تور قشم 24 و 26 اردیبهشت
5 شب
ایران ... ایران ایر
زاگرس زاگرس
اسطوره بیستون
26 اردیبهشت - 31 اردیبهشت

تور کیش 24 اردیبهشت
5 شب
تابان تابان
زاگرس زاگرس
گردشگر زمان
24 اردیبهشت - 29 اردیبهشت

تور قشم 24 اردیبهشت
4 شب
زاگرس زاگرس
آتا آتا
الیما گشت
24 اردیبهشت - 28 اردیبهشت

تور مشهد 21 اردیبهشت (اقساطی)
3 شب
کاسپین کاسپین
کاسپین کاسپین
پیام توسعه صبا
21 اردیبهشت - 24 اردیبهشت

تور کیش 19 اردیبهشت
3 شب
تابان تابان
تابان تابان
گردشگر زمان
19 اردیبهشت - 22 اردیبهشت

تور زمینی مشهد 25 اردیبهشت
2 شب
قطار ... قطار اتوبوسی صبا
قطار ... قطار اتوبوسی صبا
گردشگر زمان
25 اردیبهشت - 28 اردیبهشت